Çocuk neden aynı hikâyeyi tekrar tekrar ister?

Çocuğunuz yeni bir kitap yerine yine dün okuduğunuz hikâyeyi seçtiğinde, yetişkin olarak başka bir şey denemek isteyebilirsiniz. Çocuk ise tanıdığı bir sahneye, sevdiği bir cümleye veya yeniden anlamak istediği bir olaya dönüyordur. Tekrar isteğini yalnızca alışkanlık olarak görmek, bu karşılaşmada nelerin değiştiğini kaçırabilir. Aynı hikâyeyi yeniden istemek, her seferinde aynı deneyimin yaşandığını göstermez. Aile için yararlı başlangıç sorusu, “Bunda şimdi neye dönmek istiyor?” olabilir.

Tanıdık anlatıda yeni bir ayrıntı

İlk okumada olayların sırasını takip eden çocuk, sonraki karşılaşmada görseldeki küçük bir nesneye odaklanabilir. Bir karakterin sözünü önceden söylemekten hoşlanabilir veya yetişkinin sesini taklit edebilir. Bunlar ailenin gözlemleyebileceği katılım biçimleridir. Çocuğun belirli bir cümleyi söylemesi, bütün hikâyeyi anladığını kanıtlamaz; fakat o bölümle kurduğu ilişkiyi konuşmak için bir başlangıç oluşturur. Tekrarı anlama sınavına dönüştürmeden izlemek mümkündür.

Horst, Parsons ve Bryan’ın araştırmasında aynı hikâye bağlamının tekrarı, küçük çocukların yeni sözcükleri öğrenmesi ve hatırlaması açısından olumlu sonuç vermiştir [1]. Çalışmada özel hazırlanmış kitaplar ve belirli görevler kullanılmıştır. Bu bulguyu her hikâyenin sınırsız tekrarı için bir öneri olarak okumamak gerekir. Tekrarın nasıl sunulduğu ve çocuğun neye katıldığı önemini korur.

Araştırma tekrarı nasıl ele alıyor?

Flack, Field ve Horst’un meta-analizi, paylaşımlı hikâye okumada sözcük öğrenimini okuma biçimi ve tekrar gibi etkenlerle birlikte inceler [2]. Bu çerçeve, yalnız farklı kitap sayısını artırmanın deneyimi açıklamaya yetmediğini hatırlatır. Bununla birlikte bir bulgunun belirli sözcük öğrenme ölçümüne ait olması, genel zekâ veya bütün derslerde başarı hakkında sonuç vermediği anlamına da gelir. Hikâyeyi yeniden okumayı kapsamlı bir gelişim vaadiyle gerekçelendirmeyin.

Türkiye’de Sağlam Durmaz ve Özyürek, çalışma belleği ile erken okuryazarlık arasında ilişkiler bildirmiştir [3]. Bu ayrı araştırma, tekrar okumayı sınayan bir müdahale değildir. Buradan hareketle aileye söyleyebileceğimiz şey, öğrenme süreçlerini birbirine bağlı fakat farklı alanlar olarak düşünmektir. Çocuğun bir hikâyeye aşinalığı, onun bütün bellek kapasitesinin ölçüsü değildir. Her yeniden okumada daha çok ayrıntı sormak da gerekli olmaz.

Aynı kitabı başka türlü paylaşabilirsiniz

Çocuk aynı hikâyeyi seçtiğinde bir kez onun sevdiği bölümü izleyin. “En çok hangi sayfaya dönmek istiyorsun?” diyebilirsiniz. Başka bir gün bir karakterin konuşmasını ona bırakabilir veya görseller üzerinden olay sırasını birlikte anlatabilirsiniz. Çocuk yalnız dinlemek isterse bunu da kabul edin. Yeni bir katılım yolu sunmak, her tekrarın mutlaka farklı bir etkinliğe dönüşmesini istemek anlamına gelmez. Bazen tanıdığı anlatıyı aynı biçimde duymak ister.

Yetişkin yorulduğunda kendi sınırını açık ve sakin söyleyebilir: “Bugün bu bölümü birlikte okuyabiliriz; kalanına yarın döneriz.” Tekrar isteğini karşılamak, ailedeki herkesin sürekli aynı içeriği dinlemesi gerektiği anlamına gelmez. Birkaç uygun seçenek sunarak başka bir hikâyeyi de görünür tutabilirsiniz. Çocuğun tercihini dinlemek ile günlük düzeni korumak birlikte mümkündür. Otomatik oynatma, bilinçli bir tekrar kararının yerine geçmemelidir.

Hikâyeden aile anısına geçmek

Tekrar üzerine konuşurken yalnız kitap içeriğinde kalmak gerekmez. “Biz de geçen gün bunu görmüştük” diyerek ortak bir yaşantıya bağlantı kurabilirsiniz. Çocuğun hatırlamadığı ayrıntıyı onun ağzına yerleştirmeyin. “Ben şunu hatırlıyorum” diyerek kendi anınızı ayrı anlatın. Fivush, Haden ve Reese’in derlemesi, geçmiş deneyimleri ayrıntılandıran aile konuşmalarını ele alır [4]. Buradaki öneri, çocuğun kişisel anlatısına yer açmaktır; hafıza testi yapmak değildir.

Mercan’ın “Aynı Günün Üç Hikâyesi” anlatısı, aynı deneyimde farklı ayrıntıların hatırlanmasını konuşmaya açabilir. Çocuk hikâyeye yeniden döndüğünde önce hangi karakterin anlattığına bakabilir, başka bir karşılaşmada kendi sevdiği ayrıntıyı söyleyebilir. Story Globally koleksiyonundaki diğer etkinliklere geçmek isteğe bağlıdır. Ortak anlatı, farklı günlerde ve farklı biçimlerde kullanılabilecek bir bağlam sağlar; hepsini tamamlamanız gerekmez.

Tekrarın değerini katılımda arayın

Çocuğun yeniden dinlerken ne yaptığına bakın: bir sözcüğe dönüyor, bir ayrıntıyı gösteriyor veya bir yorumunuzu değiştiriyor mu? Bazen hiçbir şey söylemeden dinlemesi de onun seçtiği katılım olabilir. Yetişkinin gözlemi kesin beceri sonucuna dönüştürülmemelidir. Tekrar isteği tek başına bir gelişim sorunu göstergesi olarak ele alınmaz; başka güçlükler varsa günlük yaşamın bütünü içinde değerlendirilir.

Yeni hikâyeler ve tanıdık anlatılar aile kütüphanesinde birlikte yer bulabilir. Çocuğun seçimine alan açarken içeriğin uygunluğunu ve kullanımın günlük yaşam içindeki yerini gözden geçirin. Story Globally’nin koleksiyonlarını bir sıra listesi gibi bitirmek yerine çocuğun merakına göre kullanabilirsiniz. Aynı hikâyeye dönmek, yeni bir konuşmanın başlangıcı olabilir; bunu fark etmek için acele etmeden dinlemek yeterli bir ilk adımdır.

Kaynakça

1. Horst, J. S., Parsons, K. L. ve Bryan, N. M. (2011). Get the story straight: Contextual repetition promotes word learning from storybooks. Frontiers in Psychology, 2, 17. Kaynağı inceleyin
2. Flack, Z. M., Field, A. P. ve Horst, J. S. (2018). The effects of shared storybook reading on word learning: A meta-analysis. Developmental Psychology, 54(7), 1334–1346. Kaynağı inceleyin
3. Sağlam Durmaz, C. ve Özyürek, A. (2022). Okul öncesi çocuklarda çalışma belleği ve erken okuryazarlık becerilerinin incelenmesi. Erken Çocukluk Çalışmaları Dergisi, 6(1), 82–101. Kaynağı inceleyin
4. Fivush, R., Haden, C. A. ve Reese, E. (2006). Elaborating on elaborations: Role of maternal reminiscing style in cognitive and socioemotional development. Child Development, 77(6), 1568–1588. Kaynağı inceleyin