Çocuğum kitap dinlemek istemiyor: Birlikte okumaya nasıl başlayabiliriz?

Kitabı açtığınız anda çocuğunuz başka bir oyuncağa yöneliyorsa, birlikte okuma fikrini hemen başarısız saymayın. O anda yorulmuş, seçilen hikâyeyle ilgilenmemiş veya yetişkinin beklediği katılım biçimini istememiş olabilir. Başlangıç için hedef, kitabın sonuna ulaşmak değil, çocuğun anlatıyla ilişki kurabileceği bir an bulmaktır. Tek bir sayfaya birlikte bakmak, bir karakteri göstermek veya bir ses üzerinde gülmek de bu ilişkinin parçası olabilir. Kitap dinlemek istemeyen çocuğa yaklaşırken ilk adım, onun tepkisini açıklamaya çalışmaktır.

Önce neyi istemediğini anlamaya çalışın

“Kitap sevmiyor” geniş bir yorumdur. Çocuk uzun süre oturmayı, bilmediği sözcüklerin peş peşe gelmesini veya her sayfadan sonra sorular sorulmasını istemiyor olabilir. Birkaç karşılaşmada farklı koşulları gözlemleyin. Hangi saatlerde daha rahat katılıyor? Kendisi seçtiğinde ne değişiyor? Resimleri incelerken anlatıyı da dinliyor mu? Bu soruların cevabı, aynı kitabı daha uzun dinletmeye çalışmaktan daha kullanışlı bir başlangıç sağlar.

NAEYC’nin gelişime uygun uygulama çerçevesi, ortak gelişim örüntülerinin yanında çocuğun bireysel özelliklerini ve bağlamı da dikkate alır [1]. Evdeki uyarlamanız bununla uyumlu olabilir: daha sade bir sahne seçmek, bilinmeyen bir sözcüğü açıklamak veya o gün okumayı kısa tutmak. Bu düzenlemeler çocuğun becerisine ilişkin bir hüküm değil, deneyimi daha anlaşılır hâle getirme çabasıdır. Aynı düzenin her çocuk için uygun olacağını varsaymayın.

Seçimi küçük ve gerçek tutun

Çocuğa bütün kütüphaneyi gösterip seçim yapmasını beklemek yerine, önceden değerlendirdiğiniz iki hikâye sunabilirsiniz. “Deniz kıyısındaki hikâyeye mi, bahçedekine mi bakalım?” gibi somut bir seçim anlaşılırdır. Çocuk birini seçtikten sonra yalnız ilk görsele bakabilirsiniz. Kitabı mutlaka bitirme koşulu koymadan başlamanız, onun katılımını gözlemlemenize alan bırakır. İkisini de istemezse başka zaman dönmek mümkündür; okuma aile içindeki bir pazarlığa dönüşmek zorunda değildir.

Başlangıç daveti kısa olsun. “Burada ne olmuş olabilir?” sorusunun ardından cevabı bekleyin. Çocuk işaret ediyorsa o ayrıntıyı adlandırın. Yalnızca bakmak istiyorsa hemen soru eklemeyin. Yetişkinin sesi, jesti ve merakı çocuğa bir örnek sunabilir; fakat her karşılaşmanın gösterişli bir canlandırmaya dönüşmesi gerekmez. Ailece okuma, yetişkinin kusursuz performans sergilediği bir etkinlik değildir.

Anlatırken dinlemeye de yer açın

Ergül, Sarıca ve Akoğlu’nun etkileşimli okuma derlemesi, yetişkinin çocuğu dinlemesi, yanıtı genişletmesi ve bilinmeyen sözcükleri açıklaması üzerinde durur [2]. Çocuk “Kedi denizde” dediğinde “Kedi denizin kıyısında bir şey fark etmiş” diyebilirsiniz. Ardından çocuğun yeni katkısını beklemek, konuşmayı sürdürmenin bir yoludur. Her ifadeyi düzeltmek veya hemen başka soru sormak zorunlu değildir.

Dowdall ve arkadaşlarının meta-analizi, paylaşımlı resimli kitap okuma müdahalelerinde olumlu dil sonuçları bildirir [3]. Burada incelenen yapılandırılmış uygulamalar, her ev karşılaşmasının aynı sonucu vereceği anlamına gelmez. Aile için uygulanabilir öneri, çocuğun katkısına alan ayırmaktır. Çocuk bir sahneyi kendi biçiminde anlatıyorsa önce ne demek istediğini anlamaya çalışın. Anlatıda bulunan bilgiyle onun hayal ettiği olasılığı daha sonra birlikte konuşabilirsiniz.

Küçük bir karşılaşmadan başlayın

İlk buluşmada tek bir sahne seçin. Görsele birlikte bakın, birkaç cümle okuyun ve çocuğun tepkisini izleyin. Devam etmek isterse sürdürün; ilgisi değişirse o noktada durabilirsiniz. Sonraki karşılaşmada hatırladığı ayrıntıyı kendisi gündeme getirebilir. “Dün ne öğrendin?” biçiminde bir kontrol yapmanız gerekmez. Bu öneri sabit süreli bir eğitim programı değildir; ailenin kendi koşullarında deneyebileceği esnek bir başlangıçtır.

Story Globally’nin Mercan koleksiyonundaki “Deniz Cebi” hikâyesinde bir deniz kabuğunun fark edildiği sahne, kısa bir ortak bakış için örnek olabilir. Çocuk kabuğu merak ederse anlatıya devam edebilir veya görselde başka bir ayrıntıyı gösterebilir. Koleksiyondaki bütün etkinlikleri açmanız gerekmez. Önce seçtiğiniz içeriğin dilini ve duygusal yoğunluğunu değerlendirin, sonra çocuğun gerçek katılımına göre ilerleyin.

Başlangıcın ölçütü tamamlamak değildir

Çocuğun bir cümleye dönmesi, bir karakteri göstermesi veya sizin yorumunuza karşılık vermesi küçük ama somut gözlemlerdir. Bunları başka çocuklarla karşılaştırmadan izleyebilirsiniz. Dinlemek istemediği günlerde aile konuşması başka bir ortak deneyim üzerinden sürebilir. Farklı ortamlarda devam eden ve günlük yaşamı belirgin etkileyen iletişim güçlükleri varsa öğretmenle ve uygun uzmanla görüşmek yararlı olur; yalnız kitap karşısındaki davranıştan sonuç çıkarmayın.

Birlikte okumaya başlamanın yolu çoğu zaman çocuğun ilgisine dikkatle karşılık vermektir. Hikâyeyi onun yerine tüketmek veya bütün cevapları almak gerekmez. Story Globally’nin etkinlik koleksiyonlarını bu ortaklık için bir seçenek olarak kullanabilirsiniz. Bir sayfa, kısa bir konuşma ve gerektiğinde durabilme imkânı, aile için sürdürülebilir bir başlangıç oluşturabilir.

Kaynakça

1. NAEYC (2020). Developmentally Appropriate Practice: A Position Statement. Kaynağı inceleyin
2. Ergül, C., Sarıca, A. D. ve Akoğlu, G. (2016). Etkileşimli Kitap Okuma: Dil ve Erken Okuryazarlık Becerilerinin Geliştirilmesinde Etkili Bir Yöntem. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 17(2), 193–206. Kaynağı inceleyin
3. Dowdall, N., Melendez-Torres, G. J., Murray, L., Gardner, F., Hartford, L. ve Cooper, P. J. (2020). Shared picture book reading interventions for child language development: A systematic review and meta-analysis. Child Development, 91(2), e383–e399. Kaynağı inceleyin